Golf van Termunterzijl

Een wijde blik verruimt het denken”

De Golf van Termunterzijl vertelt als Landmark geen eigen verhaal maar laat het landschap en bewoners hun verhaal vertellen. Bezoekers ontdekken en beleven, al wandelend door de Kleine Polder en over de Golf, vanuit verschillende perspectieven het gebied. De verbinding tussen het land en de zee, de (binnen en buiten)dijken. De historie van Termuntenzijl en Termunten in de vorm van onder andere de Boog van Ziel (de oude sluis) en de Ursuskerk van Termunten uit de 12de eeuw, beiden grenzend aan de polder. 

Sense of Place werkte in opdracht van stichting Het Groninger Landschap samen met Observatorium Rotterdam, aan een definitief ontwerp voor een Landmark in de Kleine Polder bij de dorpen Termunten en Termunterzijl.  Dit zijn dorpen aan de Waddenkust in het Eems Dollard gebied in de provincie Groningen. Door dit bijzondere Landmark worden de identiteit en historie van de Kleine Polder en de omgeving versterkt. Het zorgt er daardoor voor dat de bewoners en recreanten zich meer bewust worden van de bijzondere omgeving waarin ze zich bevinden, en op een andere manier gaan kijken naar de relatie tussen de mens en het landschap. 

De Golf van Termunterzijl is een samenwerking tussen Stichting Het Groninger Landschap, Observatorium Rotterdam en Sense of Place

Realisatie: najaar 2022
Verwachte opening: voorjaar 2023

Soundings

Een grootschalig kunstproject dat middels installaties in het Groninger Waddenlandschap, een installatie in de stad in samenwerking met het Groninger Museum en een participatieprogramma, de verbinding versterkt tussen de stad en het ommeland en je het landschap op een bijzondere manier laat ervaren.

Soundings – listen to the land
Het land achter de Waddenkust in Groningen is een gebied dat is ontstaan door het spel tussen mens en zee. In het kweldergebied spoelt iedere dag nieuwe klei aan en groeit het land. Tegelijkertijd veroverde de zee keer op keer het ingedijkte land weer terug. Zo ontstond het typische terpen- en wierdenlandschap. Dit is het gebied waar Nederland is ontstaan. Een gebied dat je iets wil vertellen.

Om de unieke kenmerken en schoonheid van dit Groningse waddenlandschap te openbaren voor het publiek heeft Joop Mulder in 2020 drie gerenommeerde kunstenaars gevraagd een kunstproject te ontwikkelen: Robert Wilson, Theun Mosk en Andreas Hirsch.

Met Soundings willen we je meenemen op ontdekkingsreis door het Groninger waddenlandschap. Door steeds weer nieuwe dijken te bouwen hebben boeren hier generaties lang  land veroverd op de zee. In de loop van honderden jaren is zo een uniek en uitgestrekt landschap ontstaan met een bijzondere, bijna letterlijke schoonheid. Een weids en leeg landschap waar je stil van wordt als je er midden in staat.

Soundings is een project dat de verbinding tussen stad en ommeland versterkt. Het combineert een 75 km fietsroute met installaties van internationaal gerenommeerde en (beginnende) lokale kunstenaars in het landschap en een installatie in de Akerk i.s.m. het Groninger Museum. Iedere installatie vergroot je waarneming en versterkt de geluiden uit het gebied door de andere sensaties weg te nemen. Het schept de kans om stil te staan, na te denken, te dromen en trots te zijn op wat er is en je een voorstelling te maken van de toekomst.

Realisatie: samen streven we naar een opening in mei 2024.

Soundings wordt in co-productie ontwikkelt met partner Ruimtetijd en mede mogelijk gemaakt door Stichting Beringer-Hazewinkel en Stichting De Versterking. Het project is in samenwerking met o.a. provincie Groningen, Groninger Landschap, landschapsbeheer Groningen, gemeente het Hogeland, Groninger Museum, Akerk en Waterschap Noorderzijlvest.

Camera Batavia

Hoog in een toren op de Waddendijk bij Ternaard het omringende polder- en kwelderlandschap als een totaalervaring beleven. Dát is Camera Batavia, die je vanuit een uniek perspectief, met behulp van een bolle spiegel, naar alle kanten tegelijk laat kijken. Een verwarrende en nieuwe ervaring die de gebruikelijke blik op het landschap vervangt .

Voorlopers van Camera Batavia waren te zien op Oerol 2015 en 2016. De definitieve toren vindt zijn plaats bij Ternaard. Vanaf de toren kan zowel op ligbanken in de open buitenruimte als vanuit een afgesloten binnenruimte (camera obscura) het beeld in de spiegel worden ervaren.

magazine camerabatavia




Over Arjen Boerstra

Arjen Boerstra (Heerenveen 1967) woont in Den Horn en werkt in de stad Groningen. Hij is opgeleid aan de Academie voor Beeldende Kunst Minerva in Groningen van 1988 t/m 1993. Zijn werk bestaat uit een combinatie van installaties, video, fotografie en performance.

Arjen over Camera Batavia: ‘als een geheugenexperiment en om oude fascinaties opnieuw te doorleven maakte ik een reconstructie van de zolderkamer uit mijn jeugd. Het in kaart brengen van een jeugd vol nieuwsgierigheid en bouwlust, en het opnieuw ontdekken en beschouwen van de wereld om mij heen werden de basis van mijn zoektocht.
Het werk is een voorstel om de omgeving of een situatie opnieuw te zien’.

Realisatie: nog onbekend

Locatie: Ternaard

Lightlines

Lightlines wordt een kunstwerk dat het Friese dorp Ferwert verbindt met Ameland. Een 10 kilometer  lange verbindingslijn met als startpunt de kerk op de terp, via de zeedijk en het wad naar het eiland Ameland. Het vertelt het verhaal van de lange geschiedenis en verbondenheid tussen Ferwert, Ameland en Noorwegen. De letterlijke lijn symboliseert deze verbinding.
Een iconisch project dat het dorp weer verbindt met de Waddenzee….en op termijn wellicht met de Noordzee en Noorwegen.

Het kunstwerk, bestaande uit drie torens, staan als een baken in het landschap: in het ‘Cammingha’ bos, achter de zeedijk en op Ameland. Het totale kunstwerk bestaat in feite uit vier objecten, omdat de beleving begint bij de kerk van Ferwert die als eerste baken in het landschap het startpunt is van de verbinding. Kerktoren waren net als vuurtorens belangrijke bakens in het vlakke land. Lightlines refereert naar deze functie daar de objecten ook als bakens in het landschap staan. Door het kunstwerk te beklimmen heb je overdag een prachtig weids uitzicht over het omringende landschap. Bovendien is vanaf het ene kunstwerk het andere kunstwerk te zien als bakens verderop. Heel subtiel is er led licht verdiept in de kunstwerken aangebracht waardoor de werken bij goed weer in het donker te zien zijn. Maar ook alleen wanneer de kijker in de rechte lijn van de werken staat. 

De torens hebben namen die verwijzen naar de drie type dijken die te vinden zijn in het Nederlands kustgebied: de slaper, de dromer en de waker. Hiermee wordt de verbinding gemaakt met de cultuurgeschiedenis van het gebied.

De vormen lijken op elkaar, maar zijn toch ook verschillend. De grote ronde vormen aan de buitenkant lijken op vleugels. De dromer heeft zijn vleugels open aan de onderkant en maakt daarmee verbinding met de aarde. In het gesloten landschap van het bos voelt het zich geborgen. De slaper staat aan de zeedijk en heeft zijn vleugels wijd open. In het open kwelderlandschap richt het zich naar boven, naar de lucht. Op Ameland staat de waker met vleugels gesloten als een krachtig baken aan de rand van de Waddenzee. Dit werk is het hoogste van de drie en refereert naar de signaalfunctie van een vuurtoren.

 

Over kunstenaar Rob Sweere

Kunstenaar Rob Sweere (1963) is bekend van zijn grote monumentale installaties, groepsperformances zoals het wereldwijde Silent Sky Project en tijdelijke ervarings-kunstwerken.  Zijn beroepspraktijk houdt het midden tussen dat van beeldend kunstenaar, architect, regisseur en vormgever van landschappen. In wat hij doet vormt de concentratie op beschouwen en bewustzijn steeds de rode draad. In de kunst van Sweere ben je geen passieve toeschouwer. Je stapt letterlijk in zijn werk om ‘de omgeving te ervaren en verbinding te voelen met dingen die voor ons zo groots en tegelijk zo vanzelfsprekend zijn, dat ze in ons dagelijks leven nauwelijks tot ons doordringen. Hij is geen museumkunstenaar maar een belevingskunstenaar. De beleving die de bezoeker heeft, dat is het eigenlijke kunstwerk. Zijn werk heeft iets intiems. Je stapt een trapje op, kruipt in een cocon van dikke latex of hangt twee meter boven de grond: alle werken laten je onvermoede sensatie ervaren, ze brengen je tot rust en nodigen uit tot contemplatie. Rob Sweere verhoudt zich tot het landschap. Tot de door de mens gemaakte natuur. Hij wijst op buitengewone vormen, vreemde ruimten en bepaalde, misschien gewone, en daardoor toch weer uitzonderlijke verschijnselen. Hij geleidt de blik van zijn publiek daarmee, via zijn objecten, terug naar hun innerlijk. Hij verbindt het kijken naar verten, met de grootste innerlijke bewegingen die in dat soort momenten bij de mensen ontstaan. Hij laat de toeschouwer speler van het moment worden. In tegenstelling tot vele andere kunstenaars is Sweere niet bezig met het creëren van kunst in de vorm van objecten om naar te kijken, maar met het creëren van instrumenten en hulpmiddelen om deze dagelijkse werkelijkheid anders te ervaren.

Realisatie: in onderzoek

Locatie: Ferwert

Dijk van een Wijf

Het oer-Hollandse landschap met haar nieuwe strakke polders, melkindustrie, aardappels en penen inspireerde Nienke Brokke om iets mee te doen. De kunstenares wil de ‘wulpse’ grilligheid van de natuur weer teruggeven aan dit industrieel agrarisch landschap. De vormen van ronde vrouwenbillen in een letterlijk ‘dijklichaam’ lijkt haar een mooi contrast met de doorgaans rechte strakke dijken, terwijl de monocultuur van de uitgestrekte doorploegde akkers vraagt om extra aandacht voor biodiversiteit voor vogels en insecten. Zo ziet Nienke een groot wulps gevormde dijk voor zich, begroeid met kruiden en grassen. Een broedplaats voor insecten.

Dijk van een Wijf

In het uitgestrekte Friese polderlandschap, parallel aan de strakke Seedyk, rijst een groot liggend vrouwelijk naakt op, overdekt met kruiden en grassen. Ze is groot, +/- 60 meter lang, plaatselijk 8 tot 12 meter hoog bij heup en schouders; als een wulps gevormde dijk. Haar ‘vruchtbare’ vormen refereren aan het akkerland, naar daar waar voedsel verbouwd wordt. Associaties met dikke billen, volle borsten, melk en echte boter, zijn legitiem. Als een beschermvrouwe ligt ze daar als ‘dijklichaam’ in het landschap. Zoals de zeekering veiligheid biedt, biedt zij biodiversiteit in het voornamelijk door monocultuur beheerste akkerland. Dijk van een Wijf wordt een onderzoeksproject naar hoe alle dijken in Nederland duurzamer en bio-diverser ingezaaid kunnen worden. 

Dit onderzoek is in samenwerking met Sense of Place, Van Hall Larenstein, Radboud universiteit, gemeente Waadhoeke, Provincie Friesland Dijkstra Draisma en Cyril Liebrand van EurECO Ecological Consultancy, dorpsbelangen en natuurorganisaties.

Over de vorm

Dijk van een Wijf ligt op haar zij uitgestrekt, in zichzelf gekeerd. De vormen komen als een natuurlijke welving omhoog uit de grond en de houding is in rust, ontspannen. Het gelaat is gekeerd naar de aarde alsof ze zich net opricht uit haar slaap. De wisselende lengte van de kruiden en grassen, op de huid van het beeld, zal invloed hebben op de vorm. Het zal de contouren zachter maken of geprononceerder. Herkenning van het beeld is zeer belangrijk. De dijk is van iedereen. Laagdrempelig Hoog-dijkig. De biodiverse begroeiing is ook daarom maximaal 70 cm 

Over de locatie

Dijk van een Wijf wordt gerealiseerd nabij Oosterbierum. Het rechtlijnige karakter van de polder en ook het rechtlijnige van artificiële zeewering biedt de dijk het juiste contrast en is daarom een perfecte locatie. De grote schaal van het landschap laat het dijk-beeld niet botsen met haar omgeving; in plaats van een reuzin te zijn krijgt ze in dit landschap weer een menselijke maat. Voor de toeristen op de fiets die de Friese Noordkust aandoen biedt de locatie een mooi rustpunt om vanaf de Sedyk Dijk van een Wijf te bewonderen.

Over Nienke Brokke

Het beeldend werk van kunstenaar Nienke Brokke heeft altijd een verhalend element. De studie theatervormgeving aan de Rietveldacademie heeft daar aan bijgedragen. Zoals in het theater altijd een ‘gesamtkunstwerk’ is, werkt Nienke graag met meerdere kunstdisciplines die samen een geheel vormen. Door die verhalende kant ontwerpt Nienke Brokke naast landart en theater-decors ook onderwijsprojecten. Daarin kan ze goed inhoud met een kunstdiscipline verbinden. Het landart-project ‘Dijk van een Wijf’ was haar afstudeerproject op de Rietveld- academie in 1997. We werken er hard aan om het project nu daadwerkelijk te realiseren.

Voor meer informatie: NienkeBrokke

Mogelijke realisatie: in ontwikkeling

Locatie: nabij Oosterbierum

 

De Kromme Horne

Licht, getijden, weidsheid, rust en ongelooflijke vergezichten. Bij het ontwerp van de Kromme Horne komt alles bij elkaar. Betreed deze toekomstige kromme pier bij Wierum en je bent te midden van slenken, kwelder en platen met het oneindige licht als metgezel.

Vanaf de zeedijk bij Wierum loopt straks een kromme 330 meter lange pier. Bezoekers kunnen wandelen over de pier, die grotendeels langs de oude pier loopt en deze beschermd tegen verder verval. Lopend boven het water en het slik en langs twee panoramische uitzicht- en verblijfsplekken ervaren ze de schoonheid van dit unieke landschap.

Landschapsobject de Kromme Horne wordt voor en door mensen en in harmonie met de natuur gemaakt. De twee ‘rotondes met afslagen’ zijn de plekken waar het getijde gevangen wordt. Hier ontstaan zogenaamde spoelgaten die – door de werking van het getijde – in de loop der jaren een ander landschappelijk uiterlijk krijgen. Er zullen kwelders en slenken ontstaan. Bij de een komen mosselbanken, bij de ander vegetatie en de pier heeft het bijkomende effect dat de bestaande kwelders zullen aangroeien.

Red de Kwelder

De kwelder bij Wierum is een uniek stukje landschap. Dorpelingen, vogelaars, wandelaars en wandlopers genieten hier volop van rust, beleving en de weidsheid van de schitterende Waddennatuur. Deze unieke ervaring staat echter behoorlijk onder druk. Bewoners van Wierum en omstreken en daarnaast wandel-, fiets-, natuur- en vogelliefhebbers uit heel Nederland maken zich daar zorgen over. Door nu in te grijpen, kan de kwelder behouden blijven voor huidige en toekomstige generaties. Onderteken de petitie op www.reddekwelder.nl.

Wierum

Om de levendigheid van het dorp te versterken nam in 2016 een aantal inwoners van Wierum het initiatief om de mogelijkheden voor nieuwe recreatieve voorzieningen te verkennen. Er zijn veel ideeën gelanceerd, er is gebrainstormd, verkend en geschetst. Duidelijk wordt dat er een ruimtelijk element moet komen dat de kwaliteiten van Wierum zichtbaar maakt: de kwelder, het wad, de eindeloze zeedijk, de rust, het tij, de kleuren, het licht, de unieke geschiedenis en de verbinding met vaar- en wandelroutes in de regio. Er wordt contact gelegd met Ruud Reutelingsperger van kunstenaarscollectief Observatorium, met als resultaat een prachtig ontwerp voor de Kromme Horne.

Mogelijke realisatie: in onderzoek

Locatie: Wierum

Mondriaankwelder

De Mondriaankwelder combineert de strakke lijnen van Piet Mondriaans ‘Pier en Oceaan’ met de natuurlijke dynamiek van de Waddenzee. Het patroon van haaks op elkaar staande palenrijen zorgt ervoor dat het slib bezinkt en begroeid raakt. Zo ontstaat – op artistieke wijze en gebruikmakend van de langzame processen van het Wad – een weelderige kweldernatuur.

Kwelderherstel ontmoet kunst
Kwelders zijn buitendijkse gebieden die begroeid raken door opslibbing. De gebieden vervullen een belangrijke ecologische functie, verschillende soorten planten en dieren vertoeven er graag. Helaas staan de kwelders in het Waddengebied onder druk; door stelselmatige afslag wint de zee alsmaar aan terrein. De samenwerkende partijen Rijkswaterstaat, Gemeente Terschelling, Provincie Friesland, Wetterskip Fryslân en Staatsbosbeheer kwamen daarom een aantal jaar terug met het plan om het kwelderlandschap aan de zuidkant van Terschelling te herstellen. Joop Mulder van Sense of Place stelde voor het kwelderherstel een artistiek karakter te geven, dit in samenwerking met kunstenaar Bruno Doedens en SLeM.

Het proces en de locatie
In 2018 bleek de realisatie van de Mondriaankwelder aan de zuidkant van Terschelling vergunningstechnisch helaas niet haalbaar. Er wordt gezocht naar een geschikte alternatieve locatie voor het ontwerp van Bruno Doedens. Vele partijen zijn nog altijd enthousiast over het project en de bijzondere combinatie van natuur, kwelderherstel en kunst. Diverse voorstudies en gerelateerde werken op Oerol Terschelling – ‘Wadland’ en ‘Windwerk’ – hebben hieraan bijgedragen. Deze projecten drukten hun stempel op het ontwerp dat er nu ligt.

Voorontwerp ‘Wadland’
Voor Oerol 2014 ontwikkelden Bruno Doedens (SLeM) en Mischiel Spaan (MH3) op de Noordsvaarder een ‘Mondriaans Labyrint’ van honderdvijftig bij honderdvijftig meter, gebouwd van wilgentenen. Het werk maakte het proces van kweldervorming op een kunstzinnige manier beleefbaar. Wadland werd gebouwd door tweehonderdvijftig studenten van zeven opleidingen en talrijke vrijwilligers. Het werk heeft vier maanden gestaan.

Foto: ‘Wadland’ | Gerrit Bart Volgers

‘Windwerk’ – landschapsvormende processen in beeld
Het Waddenlandschap is het gevolg van eeuwenlange landschapsvormende processen. Zandophopingen en slibafzettingen hebben het fundament gevormd voor de eilanden zoals ze nu zijn. Deze landschapsvormende processen bracht SleM in 2016 en 2017 onder de aandacht met ‘Windwerk’, dat als aanjager fungeerde voor de ontwikkeling van het duinlandschap van Terschelling en de overige Waddeneilanden in Nederland, Duitsland en Denemarken.

Bekijk onderstaande video’s om een idee te krijgen van de scope van het project. Meer informatie: SLeM.


Locatie en realisatie Mondriaankwelder: in onderzoek