Soundings

Het land achter de Waddenkust in Groningen is een gebied dat is ontstaan door het spel tussen mens en zee. In het kweldergebied spoelt iedere dag nieuwe klei aan en groeit het land. Tegelijkertijd veroverde de zee keer op keer het ingedijkte land weer terug. Zo ontstond het typische terpen- en wierdenlandschap. Dit is het gebied waar Nederland is ontstaan. Een gebied dat je iets wil vertellen. 

Met Soundings willen we je meenemen op ontdekkingsreis door het Groninger waddenlandschap. Door steeds weer nieuwe dijken te bouwen hebben boeren hier generaties lang  land veroverd op de zee. In de loop van honderden jaren is zo een uniek en uitgestrekt landschap ontstaan met een bijzondere, bijna letterlijke schoonheid. Een weids en leeg landschap waar je stil van wordt als je er midden in staat.

Om de unieke kenmerken en schoonheid van dit Groningse waddenlandschap te openbaren voor het publiek heeft Joop Mulder in 2020 drie gerenommeerde kunstenaars gevraagd een kunstproject te ontwikkelen: Robert Wilson, Theun Mosk en Andreas Hirsch. 

Binneninstallatie in het Groninger Museum

De reis begint midden in de stad, met een installatie in het Groninger Museum. Componist Andreas Hirsch is gefascineerd door de geluiden uit het Waddengebied. Hij heeft een onuitputtelijke bibliotheek aan geluiden van het land en het water. Hij maakte field recordings tijdens zijn omzwervingen door het Noord Nederlandse landschap. Zoals in de stad alles samenkomt, zo balt het geluid zich ook samen in de installatie die Hirsch samen met kunstenaars Robert Wilson en Theun Mosk maakt in het museum. Een overweldigende hoeveelheid samengeperst geluid omringt je als bezoeker. Hier geen geluiden van het land, maar de extreem uitvergrootte geluiden van het museumgebouw zelf. ‘men made sounds’. Als contrapunt is er een ruimte waarin alle geluid ontbreekt. Hier kom je opnieuw tot jezelf en ben je niet alleen klaar om je reis door het landschap te gaan volgen, maar kan je ook niet wachten! 

Buiteninstallatie in het landschap en fietsroute

De buiteninstallaties leggen een vergrootglas op het landschap en verrijken de beleving daarvan. Door semipermanente en tijdelijke kunstwerken te plaatsen in de omgeving creëren we plekken om stil te zijn en te luisteren naar de geluiden van het land. Het doel is niet het land verfraaien door elementen toe te voegen, maar ingrepen te doen die de waarneming veranderen en scherper maken. Zintuigen worden anders geprikkeld en je ziet, voelt en hoort de bijzondere details van het Waddengebied. Als je inzoomt ontdek je de rijkdom in een op het eerste gezicht ruige vlakte van wind, klei en water.  

Iedere installatie vergroot je waarneming en versterkt de geluiden uit het gebied door de andere sensaties weg te nemen. Wat hoor als je alleen op een stoel zit die tien meter hoog is? Hoe klinken je eigen voetstappen als de wind even niet om je oren raast? Welk geluid hoor je in het binnenste van de aarde? Hoe klinken de sterren? Soundings legt een vergrootglas op het landschap.  Waar met het blote oog niets te zien is dan zee, land en schapenkeutels, geeft Soundings een nieuwe beleving van de omgeving die je met andere ogen naar het landschap laat kijken, of beter gezegd, met andere oren naar het landschap laat luisteren. 

Ook buurtgenoten die de streek door en door kennen horen nu hoe het Groninger land borrelt, knispert en ruist.  

Realisatie: samen streven we naar een opening in mei 2023, ten tijden van de landelijke landschapstriënnale 

Soundings wordt mede mogelijk gemaakt door Stichting Beringer-Hazewinkel en Stichting De Versterking. Het project is in samenwerking met Groninger Landschap, landschapsbeheer Groningen, gemeente het Hogeland, Groninger Museum en Waterschap Noorderzijlvest.

Terp fan de Takomst

Terpen zijn belangrijke verschijningen in het Fryske landschap. Ze spreken tot de verbeelding als het gaat om de geschiedenis, ze roepen vragen op als het gaat om archeologie en ze inspireren voor kunst, cultuur en toekomstige ontwikkelingen.

Al langere tijd dromen verschillende mensen over het ontwikkelen van de Terp fan de Takomst. Een nieuwe buitendijkse terp, om te onderwijzen, te onderzoeken, te historiseren, om er nieuwe en oude zilte teelten uit te proberen, te concerteren, er in stilte te zijn en om de verbeelding te laten spreken.

Het dorp Blije heeft het initiatief genomen om deze Terp fan de Takomst  daadwerkelijk te realiseren. Het dorp, dat zich sterk verbonden voelt met het Wad, stelt in haar dorpsvisie ‘we willen weer met het gezicht naar de Waddenzee wonen, leven en werken’. Centraal element in die visie is het idee om buitendijks, ter hoogte van Blije een nieuwe terp te maken. Om een nieuwe belevingsplek te maken, om mensen naar dorp en waddenkust te trekken, om oude verhalen te vertellen en nieuwe verhalen te maken.

Dorpsbelang Blije, It Fryske Gea, het Terpencentrum (RUG) en Sense of Place hebben de handen ineen geslagen. Zij hebben een projectgroep gevormd om deze droom werkelijkheid te laten worden.

Het ontwerp

Het ontwerp voor de Terp fan de Takomst is van Observatorium  Het is gemaakt als een ‘kunstwerk’ dat in iedere fase van het groeiproces tot de verbeelding spreekt en in iedere fase een bestemming is voor bewoners en bezoekers; een Groeiende Terp.

Terpen evolueerden van smal (5 meter) en laag (1 meter) naar breed en hoog (tot wel 10 meter). Van een terp met 1 huis naar een klein gehucht met een kerk. Dit proces van stapelen, laag op laag wil het Observatorium met de Groeiende Terp ervaarbaar maken en laten zien. In de loop der jaren groeit de terp langzaam maar zeker tot zijn gedroomde eindbeeld.

Realisatie: juli-oktober 2021

Locatie: Blije

 

 

Camera Batavia

Hoog in een toren op de Waddendijk bij Ternaard het omringende polder- en kwelderlandschap als een totaalervaring beleven. Dát is Camera Batavia, die je vanuit een uniek perspectief, met behulp van een bolle spiegel, naar alle kanten tegelijk laat kijken. Een verwarrende en nieuwe ervaring die de gebruikelijke blik op het landschap vervangt .

Voorlopers van Camera Batavia waren te zien op Oerol 2015 en 2016. De definitieve toren vindt zijn plaats bij Ternaard. Vanaf de toren kan zowel op ligbanken in de open buitenruimte als vanuit een afgesloten binnenruimte (camera obscura) het beeld in de spiegel worden ervaren.

magazine camerabatavia





Over Arjen Boerstra

Arjen Boerstra (Heerenveen 1967) woont in Den Horn en werkt in de stad Groningen. Hij is opgeleid aan de Academie voor Beeldende Kunst Minerva in Groningen van 1988 t/m 1993. Zijn werk bestaat uit een combinatie van installaties, video, fotografie en performance.

Arjen over Camera Batavia: ‘als een geheugenexperiment en om oude fascinaties opnieuw te doorleven maakte ik een reconstructie van de zolderkamer uit mijn jeugd. Het in kaart brengen van een jeugd vol nieuwsgierigheid en bouwlust, en het opnieuw ontdekken en beschouwen van de wereld om mij heen werden de basis van mijn zoektocht.
Het werk is een voorstel om de omgeving of een situatie opnieuw te zien’.

Realisatie: april 2022

Locatie: Ternaard

Lightlines

Lightlines wordt een kunstwerk dat het Friese dorp Ferwert verbindt met Ameland. Een 10 kilometer  lange verbindingslijn met als startpunt de kerk op de terp, via de zeedijk en het wad naar het eiland Ameland. Het vertelt het verhaal van de lange geschiedenis en verbondenheid tussen Ferwert, Ameland en Noorwegen. De letterlijke lijn symboliseert deze verbinding.
Een iconisch project dat het dorp weer verbindt met de Waddenzee….en op termijn wellicht met de Noordzee en Noorwegen.

Het kunstwerk, bestaande uit drie torens, staan als een baken in het landschap: in het ‘Cammingha’ bos, achter de zeedijk en op Ameland. Het totale kunstwerk bestaat in feite uit vier objecten, omdat de beleving begint bij de kerk van Ferwert die als eerste baken in het landschap het startpunt is van de verbinding. Kerktoren waren net als vuurtorens belangrijke bakens in het vlakke land. Lightlines refereert naar deze functie daar de objecten ook als bakens in het landschap staan. Door het kunstwerk te beklimmen heb je overdag een prachtig weids uitzicht over het omringende landschap. Bovendien is vanaf het ene kunstwerk het andere kunstwerk te zien als bakens verderop. Heel subtiel is er led licht verdiept in de kunstwerken aangebracht waardoor de werken bij goed weer in het donker te zien zijn. Maar ook alleen wanneer de kijker in de rechte lijn van de werken staat. 

De torens hebben namen die verwijzen naar de drie type dijken die te vinden zijn in het Nederlands kustgebied: de slaper, de dromer en de waker. Hiermee wordt de verbinding gemaakt met de cultuurgeschiedenis van het gebied.

De vormen lijken op elkaar, maar zijn toch ook verschillend. De grote ronde vormen aan de buitenkant lijken op vleugels. De dromer heeft zijn vleugels open aan de onderkant en maakt daarmee verbinding met de aarde. In het gesloten landschap van het bos voelt het zich geborgen. De slaper staat aan de zeedijk en heeft zijn vleugels wijd open. In het open kwelderlandschap richt het zich naar boven, naar de lucht. Op Ameland staat de waker met vleugels gesloten als een krachtig baken aan de rand van de Waddenzee. Dit werk is het hoogste van de drie en refereert naar de signaalfunctie van een vuurtoren.

 

Over kunstenaar Rob Sweere

Kunstenaar Rob Sweere (1963) is bekend van zijn grote monumentale installaties, groepsperformances zoals het wereldwijde Silent Sky Project en tijdelijke ervarings-kunstwerken.  Zijn beroepspraktijk houdt het midden tussen dat van beeldend kunstenaar, architect, regisseur en vormgever van landschappen. In wat hij doet vormt de concentratie op beschouwen en bewustzijn steeds de rode draad. In de kunst van Sweere ben je geen passieve toeschouwer. Je stapt letterlijk in zijn werk om ‘de omgeving te ervaren en verbinding te voelen met dingen die voor ons zo groots en tegelijk zo vanzelfsprekend zijn, dat ze in ons dagelijks leven nauwelijks tot ons doordringen. Hij is geen museumkunstenaar maar een belevingskunstenaar. De beleving die de bezoeker heeft, dat is het eigenlijke kunstwerk. Zijn werk heeft iets intiems. Je stapt een trapje op, kruipt in een cocon van dikke latex of hangt twee meter boven de grond: alle werken laten je onvermoede sensatie ervaren, ze brengen je tot rust en nodigen uit tot contemplatie. Rob Sweere verhoudt zich tot het landschap. Tot de door de mens gemaakte natuur. Hij wijst op buitengewone vormen, vreemde ruimten en bepaalde, misschien gewone, en daardoor toch weer uitzonderlijke verschijnselen. Hij geleidt de blik van zijn publiek daarmee, via zijn objecten, terug naar hun innerlijk. Hij verbindt het kijken naar verten, met de grootste innerlijke bewegingen die in dat soort momenten bij de mensen ontstaan. Hij laat de toeschouwer speler van het moment worden. In tegenstelling tot vele andere kunstenaars is Sweere niet bezig met het creëren van kunst in de vorm van objecten om naar te kijken, maar met het creëren van instrumenten en hulpmiddelen om deze dagelijkse werkelijkheid anders te ervaren.

Realisatie: in onderzoek

Locatie: Ferwert

Dijk van een Wijf

Het oer-Hollands polderlandschap, rechtlijnig, met uitgestrekte akkers, mathematisch ingekaderd door strakke sloten. Land, kunstmatig van de natuur gewonnen. Kaarsrechte dijken die zonder einde verdwijnen in een punt aan de horizon. Alsof dit landschap speciaal ontworpen is om in groots contrast te staan met de grillig gevormde Hollandse wolkenluchten. De spannende wolkenluchten lijken het lineaire verdwijnperspectief van het landschap nog eens extra te benadrukken. Die grilligheid aan organische vormen van wolk en natuur in contrast met dit Hollandse artificiéle landschap inspireert Brokke.

De strakke dijk, die zee en land streng visueel van elkaar scheidt, ligt als een vesting in het landschap, een functioneel verdedigingswerk tegen de zee. In hoeverre kunnen we de zeekering landschappelijker bekijken? Wellicht met hier en daar een grillige, ‘wulpse’ vorm? Kunnen we de dijk meer benaderen als een ‘beschermvrouwe’ in plaats van als een ‘vesting’?
Zo is het idee geboren om het begrip ‘dijklichaam’ letterlijk te nemen. Een lekker rond, wulps van vorm, groot liggend vrouwelijk naakt.

Mooi ligt ze met haar ‘vruchtbare’ vormen bij de dijk. Met daarachter de kraamkamer van de pootaardappel en de bouwgrond van tal van andere groenten. Als onderdeel van de zeekering biedt ze zekerheid en veiligheid.
Kortom een ‘Dijk Van Een wijf’!

Over Nienke Brokke

Het beeldend werk van kunstenaar Nienke Brokke heeft altijd een verhalend element. De studie theatervormgeving aan de Rietveldacademie heeft daar aan bijgedragen.
Zoals in het theater altijd een ‘gesamtkunstwerk’ is, werkt Nienke graag met meerdere kunstdisciplines die samen een geheel vormen. Door die verhalende kant ontwerpt Nienke Brokke naast landart en theater-decors ook onderwijsprojecten. Daarin kan ze goed inhoud met een kunstdiscipline verbinden.

Het landart-project ‘Dijk van een Wijf’ was haar afstudeerproject op de Rietveld- academie in 1997. We werken er hard aan om het project nu daadwerkelijk te realiseren.

Voor meer informatie: NienkeBrokke

Mogelijke realisatie: in onderzoek

Locatie: in onderzoek

 

De Kromme Horne

Licht, getijden, weidsheid, rust en ongelooflijke vergezichten. Bij het ontwerp van de Kromme Horne komt alles bij elkaar. Betreed deze toekomstige kromme pier bij Wierum en je bent te midden van slenken, kwelder en platen met het oneindige licht als metgezel. En aan het eind als een schip aan de horizon, ligt een sculptuur. Ga “aan boord” en loop door gangen met vensters naar onbekende bestemmingen…

Vanaf de zeedijk bij Wierum loopt straks een kromme 550 meter lange pier. Bezoekers kunnen wandelen over de pier, die grotendeels langs de oude pier loopt en deze beschermd tegen verder verval. Lopend boven het water en het slik en langs drie panoramische uitzicht- en verblijfsplekken ervaren ze de schoonheid van dit unieke landschap. De sculptuur oogt als een luchtspiegeling. Hier wordt het licht in een ruimte gevangen. Een ruimte die bescherming biedt tegen wind en zon en die het mogelijk maakt om het wad te ervaren.

Landschapsobject de Kromme Horne wordt voor en door mensen en in harmonie met de natuur gemaakt. De drie ‘rotondes met afslagen’ zijn de plekken waar het getijde gevangen wordt. Hier ontstaan zogenaamde spoelgaten die – door de werking van het getijde – in de loop der jaren een ander landschappelijk uiterlijk krijgen. Er zullen kwelders en slenken ontstaan. Bij de een komen mosselbanken, bij de ander vegetatie en de pier heeft het bijkomende effect dat de bestaande kwelders zullen aangroeien.

Wierum

Om de levendigheid van het dorp te versterken nam in 2016 een aantal inwoners van Wierum het initiatief om de mogelijkheden voor nieuwe recreatieve voorzieningen te verkennen. Er zijn veel ideeën gelanceerd, er is gebrainstormd, verkend en geschetst. Duidelijk wordt dat er een ruimtelijk element moet komen dat de kwaliteiten van Wierum zichtbaar maakt: de kwelder, het wad, de eindeloze zeedijk, de rust, het tij, de kleuren, het licht, de unieke geschiedenis en de verbinding met vaar- en wandelroutes in de regio. Er wordt contact gelegd met Ruud Reutelingsperger van kunstenaarscollectief Observatorium, met als resultaat een prachtig ontwerp voor de Kromme Horne.

Mogelijke realisatie: in onderzoek

Locatie: Wierum

Mondriaankwelder

De Mondriaankwelder combineert de strakke lijnen van Piet Mondriaans ‘Pier en Oceaan’ met de natuurlijke dynamiek van de Waddenzee. Het patroon van haaks op elkaar staande palenrijen zorgt ervoor dat het slib bezinkt en begroeid raakt. Zo ontstaat – op artistieke wijze en gebruikmakend van de langzame processen van het Wad – een weelderige kweldernatuur.

Kwelderherstel ontmoet kunst
Kwelders zijn buitendijkse gebieden die begroeid raken door opslibbing. De gebieden vervullen een belangrijke ecologische functie, verschillende soorten planten en dieren vertoeven er graag. Helaas staan de kwelders in het Waddengebied onder druk; door stelselmatige afslag wint de zee alsmaar aan terrein. De samenwerkende partijen Rijkswaterstaat, Gemeente Terschelling, Provincie Friesland, Wetterskip Fryslân en Staatsbosbeheer kwamen daarom een aantal jaar terug met het plan om het kwelderlandschap aan de zuidkant van Terschelling te herstellen. Joop Mulder van Sense of Place stelde voor het kwelderherstel een artistiek karakter te geven, dit in samenwerking met kunstenaar Bruno Doedens en SLeM.

Het proces en de locatie
In 2018 bleek de realisatie van de Mondriaankwelder aan de zuidkant van Terschelling vergunningstechnisch helaas niet haalbaar. Er wordt gezocht naar een geschikte alternatieve locatie voor het ontwerp van Bruno Doedens. Vele partijen zijn nog altijd enthousiast over het project en de bijzondere combinatie van natuur, kwelderherstel en kunst. Diverse voorstudies en gerelateerde werken op Oerol Terschelling – ‘Wadland’ en ‘Windwerk’ – hebben hieraan bijgedragen. Deze projecten drukten hun stempel op het ontwerp dat er nu ligt.

Voorontwerp ‘Wadland’
Voor Oerol 2014 ontwikkelden Bruno Doedens (SLeM) en Mischiel Spaan (MH3) op de Noordsvaarder een ‘Mondriaans Labyrint’ van honderdvijftig bij honderdvijftig meter, gebouwd van wilgentenen. Het werk maakte het proces van kweldervorming op een kunstzinnige manier beleefbaar. Wadland werd gebouwd door tweehonderdvijftig studenten van zeven opleidingen en talrijke vrijwilligers. Het werk heeft vier maanden gestaan.

Foto: ‘Wadland’ | Gerrit Bart Volgers

‘Windwerk’ – landschapsvormende processen in beeld
Het Waddenlandschap is het gevolg van eeuwenlange landschapsvormende processen. Zandophopingen en slibafzettingen hebben het fundament gevormd voor de eilanden zoals ze nu zijn. Deze landschapsvormende processen bracht SleM in 2016 en 2017 onder de aandacht met ‘Windwerk’, dat als aanjager fungeerde voor de ontwikkeling van het duinlandschap van Terschelling en de overige Waddeneilanden in Nederland, Duitsland en Denemarken.

Bekijk onderstaande video’s om een idee te krijgen van de scope van het project. Meer informatie: SLeM.


Locatie en realisatie Mondriaankwelder: in onderzoek

Marne Art

Landschapskunst die een brug slaat tussen verleden, heden en toekomst van het gebied rondom de voormalige Marneslenk. Vijf kunstprojecten maken samen de verhalen, conflicten en waarden zichtbaar en beleefbaar  van dit bijzondere stukje Waddengebied. Landschappelijk erfgoed  waarin  de sporen van het eeuwenoude kwelderlandschap  nog te herkennen zijn. De Marneslenk stroomde vanaf de Waddenzee in een halve cirkel het land in rond Pingjum, voorbij Witmarsum tot aan Bolsward. Waar de eerste terpen uitgroeiden tot de dorpen Zurich, Kimswerd, Arum, Witmarsum en Pingjum, ligt nu deze ‘vergeten slenk’. De Pingjumer Gulden Halsband, ooit een van de oudste waterbouwkundige werken in Friesland  herinnert aan de bedijking van de slenk.

Marne Art wordt gerealiseerd door Gouden Land in samenwerking met Sense of Place.  Gouden Land is een breder project waarbinnen onderzoekers, kunstenaars en bewoners, en  uit de Marneslenkdorpen de geschiedenis van deze omgeving vertalen naar een nieuwe toekomst.

De kunstwerken en de kunstenaars

Jeroen HoogstratenGulden Halsband
Vijfhoekige herkenningspunten in het landschap vormen de podia voor verhalenvertellers over landschap en historie. De vijfhoekige vorm refereert aan de vijf Marneslenkdorpen.

Paul de KortTijd-Schaal
Hoe maak je eeuwenlange landschappelijke processen en klimaatverandering inzichtelijk in het kortdurende hier en nu? Boven op de kruin van de dijk bij Dijksterburen, daar waar de Marneslenk de huidige Waddendijk doorsneed, ligt een grote betonnen zandkleurige schaal. De bodem daarvan toont in reliëf een geulenstelsel zoals dat ontstaat onder invloed van getij, wind en zand. Is het een reconstructie van de vroegere Marneslenk? Of misschien een schaalmodel van een delta, gezien vanuit een spaceshuttle? De ruimtelijke schaal is niet herkenbaar, de tijdschaal evenmin. Regenwater vult de schaal en verdampt weer geleidelijk. Herkennen we hierin een zeespiegelstijging of een droge ijstijd op een tijdschaal van enkele millennia, of zien we een stormvloed in slow motion?

Ronald van der Meijs – geluidskunstwerk
De boer en zijn bedrijvigheid bepalen op dit moment het landschap. Drie torens, die refereren aan lokaal gebruikte aardappelkisten. De drie torens staan langs de Pingjumer Gulden Halsband en bieden toekomstige wandelaars een plek om te schuilen en te rusten, en om het omringende landschap op zich in te laten werken. Een permanente geluidsinstallatie met watertuimelaars en klankschalen, die door de elementen (wind, zon, wolken) wordt aangestuurd. Aansluitend worden audioverhalen van boeren en andere dorpsbewoners over hun landschappelijke ervaringen verzameld en krijgen een plaats in een audio-bibliotheek in het kunstwerk.

Laboratorium voor MicroklimatenLeesbaar Landschap
Beschrijvingen door bewoners van hun landschap van weleer kenmerken zich door de sensitieve herinnering: geuren en kleuren. De kunstenaars van het Laboratorium voor Microklimaten willen in het landschap verdwenen en toekomstige cultuur- en nijverheidsgewassen aanleggen. Wanneer je als bezoeker door het kunstwerk loopt, zie je aan weerszijden op minidijkjes hetzelfde gewas groeien en komt er geur vrij doordat de wind er doorheen waait.

Verwachte realisatie van de Marne Art projecten: 2019

Locaties kunstprojecten:  rond de dorpen Zurich, Kimswerd, Arum, Witmarsum en Pingjum.