Broken Jug

Een meesterwerk van een wereldberoemd kunstenaar. Frank Stella’s opmerkelijke én gigantische kunstwerk Broken Jug vind je gewoon langs de Friese Waddenkust. Aan de Harlingerstraatweg in Harlingen staat het beroemde werk op de kop van de langparkeerterreinen. De indrukwekkende vormen van Broken Jug zijn niet te missen. “Met de plaatsing van de Broken Jug is Harlingen, Noordwest Friesland en de provincie Friesland een nieuw landmark rijker”, aldus de trotse Gemeente Harlingen. 

Unieke verlichting 

Ook na zonsondergang valt Broken Jug flink op in het straatbeeld van de havenstad. Atelier Lek uit Rotterdam zorgde voor een uniek lichtontwerp. Dit ontwerp is ontworpen op basis van het getij. De invloed van eb en vloed is namelijk gevisualiseerd op het kunstwerk. Het levert een schitterend schouwspel op. 

Frank Stella en Joop Mulder

Broken Jug is één van de vele werken van de beroemde Amerikaanse kunstenaar Frank Stella, bekend om zijn minimalistische schilderijen en driedimensionale werken. In 2009 ontving Stella de National Medal of Arts van toenmalig president Barack Obama. In 2019 was de kunstenaar een groot voorstander van het idee om zijn werk in Harlingen te plaatsen. “It is so well-situated at the edge of the sea”, verklaarde Stella tijdens de opening twee jaar later. Dat het beroemde kunstwerk daadwerkelijk in Harlingen geplaatst werd, is te danken aan Joop Mulder, oud-burgemeester Roel Sluiter en oud-wethouder Hein Kuiken van Harlingen. “Joop nam de Broken Jug naar elk overleg onder zijn arm mee”, vertelde Sluiter aan Omrop Fryslân. Na lang wachten heeft Broken Jug eindelijk een welverdiende plek gekregen.   

De droom van Joop is uitgekomen.

Foto’s: Atelier LEK en Edwin Kooren

Watdataangaat

De Friese Waddenkust is een bijzonder kunstwerk rijker. Ter nagedachtenis aan Joop Mulder, is op de Sedyk bij Koehool het werk Watdataangaat geplaatst. Het kunstwerk, dat fungeert als bank, is ontworpen door beeldend kunstenaar Marc van Vliet en gefinancierd door naaste vrienden van Joop. De titel Watdataangaat is een verwijzing naar een veelvuldig gebruikte uitspraak van Joop.

De vormgeving van het bankje verwijst naar ‘De Streken’ en de twee werken staan dan ook in verbinding met elkaar. “De leuningen kunnen verplaatst worden. Je kan over het wad kijken, met Terschelling op de horizon, of kijken naar het Friese landschap”, aldus Marc van Vliet. Op Terschelling is daarnaast een windroos geplaatst als verwijzing naar Joop en als markering van de ‘Streken’.  Met in het midden van de windroos een stop. “Als Joop gefrustreerd werd door alle regelgeving, riep hij uit dat hij de stop uit het eiland zou trekken. Hier ligt de stop. Op de dijk bij Oosterend, bij de opgang waar jaarlijks ’de Streken’ komt te staan.”

Watdataangaat is tot stand gekomen mede dankzij Sense of Place, Oerol, Wetterskip Fryslân, Gemeente Waadhoeke, Mannen van Staal, Elzo Oterdoom, Steven Schreuder, Victor Schoenmakers, Trip/Hek en Eilandbouw.

Terp fan de Takomst

Terpen zijn belangrijke verschijningen in het Fryske landschap. Ze spreken tot de verbeelding als het gaat om de geschiedenis, ze roepen vragen op als het gaat om archeologie en ze inspireren voor kunst, cultuur en toekomstige ontwikkelingen.

Al langere tijd dromen verschillende mensen over het ontwikkelen van de Terp fan de Takomst. Een nieuwe buitendijkse terp, om te onderwijzen, te onderzoeken, te historiseren, om er nieuwe en oude zilte teelten uit te proberen, te concerteren, er in stilte te zijn en om de verbeelding te laten spreken.

Het dorp Blije heeft het initiatief genomen om deze Terp fan de Takomst  daadwerkelijk te realiseren. Het dorp, dat zich sterk verbonden voelt met het Wad, stelt in haar dorpsvisie ‘we willen weer met het gezicht naar de Waddenzee wonen, leven en werken’. Centraal element in die visie is het idee om buitendijks, ter hoogte van Blije een nieuwe terp te maken. Om een nieuwe belevingsplek te maken, om mensen naar dorp en waddenkust te trekken, om oude verhalen te vertellen en nieuwe verhalen te maken.

Dorpsbelang Blije, It Fryske Gea, het Terpencentrum (RUG) en Sense of Place hebben de handen ineen geslagen. Zij hebben een projectgroep gevormd om deze droom werkelijkheid te laten worden.

Het ontwerp

Het ontwerp voor de Terp fan de Takomst is van Observatorium  Het is gemaakt als een ‘kunstwerk’ dat in iedere fase van het groeiproces tot de verbeelding spreekt en in iedere fase een bestemming is voor bewoners en bezoekers; een Groeiende Terp.

Terpen evolueerden van smal (5 meter) en laag (1 meter) naar breed en hoog (tot wel 10 meter). Van een terp met 1 huis naar een klein gehucht met een kerk. Dit proces van stapelen, laag op laag wil het Observatorium met de Groeiende Terp ervaarbaar maken en laten zien. In de loop der jaren groeit de terp langzaam maar zeker tot zijn gedroomde eindbeeld.

Opening in 2022
De terp wordt tijdens de Friese Triënnale ‘Arcadia’ in 2022 in gebruik genomen en is onderdeel van de geplande route die Sense of Place projecten met elkaar zal gaan verbinden. Nu al de moeite waard: de fiets- en wandelroute vanaf de historische terp Hegebeintum naar de Terp fan de Takomst.

Succesvolle samenwerking.
Dit project is een samenwerking van de Vereniging Dorpsbelang Blije e.o. en de inwoners van Blije met Sense of Place, It Fryske Gea en het collectief Observatorium uit Rotterdam. Door de financiële steun van het Waddenfonds, het Mondriaanfonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds/Fonds Laboratoria, het BPD cultuurfonds, de provincie Fryslan en de gemeente Noardeast- Fryslân is de realisatie mogelijk gemaakt.

Opening: juli 2022 

Locatie: Blije
Routebeschrijving: Neem de Unemaloane en sla aan het einde linksaf. Daarna rechts de Zeedijk over.

 

 

Gemalen Verhalen

In het landschap van Fryslân liggen honderden, zo niet duizenden waterwerken. Gemalen, sluisjes, overloop en ga maar door. Allemaal om het oppervlaktewater en de grondwaterstand in goede banen te leiden. Kunstwerken op zich, die voor veel mensen onzichtbaar zijn door de ogenschijnlijke vanzelfsprekendheid.

Daar brengt Sense of Place, in samenwerking met Wetterskip Fryslân en Visit Wadden, verandering in. Via een audioroute nemen we je mee op ontdekkingsreis langs een aantal van deze Friese waterwerken. Met je telefoon of tablet als gids ontdek je het DNA van onze mooie provincie – op de fiets of in de auto.

Laat je meevoeren
De gemalen en waterloopjes vertellen het verhaal van het landschap in het Noorden en de gemeenschap die hier onlosmakelijk mee verbonden is. Wij, noorderlingen, die van Holland Nederland maakten en een manier vonden om op de zeebodem te leven. In de tijd van zeespiegelstijging en klimaatverandering is dit thema meer dan ooit relevant en verdienen deze waterwerken een podium. Een spotlight. Dat doen we met Gemalen Verhalen.

De eerste fiets- en autoroute in het Waddengebied staat: van Firdgum naar Marrum en terug richting Ried. Ontdek de bijzondere kracht via de (audio)verhalen van elf waterwerken in dit gebied. Duik onder het wateroppervlak waar vissen migreren. Beklim de dijk om te zien hoe de schapen hun steentje bijdragen. En ga terug in de tijd waar je leert hoe de dorpsbewoners samenwerkten om droge voeten te houden.

Bekijk de route online
Gebruik het kaartje hieronder om de route en adresgegevens te bekijken en de verhalen te beluisteren. Door op een icoontje op de route te klikken begint het audiobestand te spelen.

Lengte route: +/- 50 km

 

Bij de verschillende locaties vind je paaltjes met een QR-code. Scan de code met je telefoon of tablet en lees of beluister het verhaal over de betreffende locatie via de website van Visit Wadden. Je vindt er ook meer informatie over de kunstenaar die het verhaal ingesproken heeft.

Eerbetoon aan Joop Mulder
Gemalen Verhalen is een van de laatste projecten waar Sense of Place-oprichter, Joop Mulder, voor zijn onverwachte overlijden aan gewerkt heeft. Joop vond het belangrijk om de onzichtbare helden van ons land de aandacht te geven die ze verdienen. Hij was dan ook zeer gepassioneerd over dit project.

Om de route persoonlijk te maken en Joop te eren hebben we elf kunstenaars gevraagd de verhalen in te spreken. Ieder van hen heeft nauw samengewerkt met Joop en mooie projecten gerealiseerd voor Sense of Place. 

De gemalen en waterloopjes vertellen het verhaal van het landschap in het Noorden en de gemeenschap die hier onlosmakelijk mee verbonden is. Wij noorderlingen die van Holland Nederland maakten en het mogelijk maakten om op de zeebodem te leven. In de tijd van zeespiegelstijging en klimaatverandering is dit thema meer dan ooit relevant en verdienen deze waterwerken een podium. Een spotlight. Een fiets- en autoroute langs de waterwegen van de waterbeheersing is zo’n spotlight – een spotlight die laagdrempelig is en daardoor een brede doelgroep zal aanspreken.

Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door:

 

Wachten op hoog water

‘Wachten op hoog water’ is een beeld van Jan Ketelaar. Het beeld bestaat uit twee, van metaal gelaste, vrouwen van vijf meter hoog. Een volle vrouw en een dunne vrouw. Ze kijken uit over zee. Het beeld gaat over de zoektocht naar balans en uitwisseling.

De volle vrouw werd in december 2018 geïnstalleerd, het jaar van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad. Op 16 september 2019 kreeg ze gezelschap van de dunne vrouw. Zo’n honderd mensen kwamen naar de dijk om te kijken naar de voltooiing van het project. Filmmaker Jonathan Doornenbal legde die feestelijke middag vast.

Over Jan Ketelaar

Jan Ketelaar is een kunstenaar uit Friesland.  In 2002 studeerde hij af aan de Academie Minerva, beeldhouwen interdisciplinair. Onder de naam Potzenmakerij Ketelaar maakt hij zogenaamde potzen: serieuze grappen.

Jan Ketelaar exposeerde o.a. in Portugal, Bremen en New York.  Trok met zijn metershoge beelden, “de staat van Nederland”, verschillende malen (per heftruck) door Nederland. In 2014 werd in Leeuwarden zijn koninklijk hek, in de vorm van een bank bestaande uit lindebladeren, geplaatst rondom de 1e koningslinde in Nederland. Hij is voornamelijk beeldhouwer maar schrijft en publiceert ook gedichten. In 2008 en in 2012 stond hij in de finale NK Poetry Slam. In 2014 kwam zijn eerste bundel uit: ‘Van een man die dacht, ik wil niet meer denken’. Daarnaast organiseert hij als potzenmaker literaire en culturele bijeenkomsten en is hij plannenmaker.

Locatie: Holwerd
Parkeren: Grândyk 9 (vanaf hier ziet u het beeld en loopt u er zo heen)

Wachten op hoog water wordt mede mogelijk gemaakt door:

Douma Staal, RE-ON LAS lastechniek, LSC Ladder & Steiger Centrale, Mannen van Staal, Paviljoen De Walvis, Hotel De Gouden Klok, Eens, Judith Nieken en:

De Friese Rabobanken, trotse partner van Sense of Place









 

Bildtstars en Eigenheimers

Bildtstars en Eigenheimers is een foto- en verhalenroute langs de Waddenkust, voorbij reusachtige portretfoto’s van aardappelboeren midden in het landschap. Zo krijgen de boeren en hun families een gezicht. Welk verhaal willen zíj vertellen over het land dat zij bewerken? Over hun cultuur en hun leven? Bekijk de Waddenkust door de ogen van de lokale aardappelboer aan de hand van portretten in beeld in geluid.

Monumentale foto-installaties van Linette Raven
De eerste tien portretten – gemaakt door fotograaf Linette Raven – zijn sinds november 2018 te zien op boerderijdaken, muren en schuren in Noord-Oost Friesland. Van ver turen de geportretteerde boeren over de velden. Soms alleen, soms met hun familie, maar altijd in de dagelijkse kledij en zonder opsmuk. ‘Het landschap is de mensen en de mensen zijn het landschap’, aldus fotograaf Linette Raven. ‘Je moet die mensen alleen nog even leren kennen.’ In juni 2020 zijn er nog zeven portretten aan de route toegevoegd, waarmee de route in Friesland voltooid is. Op naar Groningen!

Innemende audioverhalen van Ellen Schat
De aardappelboeren op de Bildtstars en Eigenheimers-route zijn niet alleen innemend vastgelegd op beeld, maar hebben ook ieder een audioportret gekregen. Wie meer wil weten over het boerenleven en het landschap, kan voor of tijdens de route de prachtige, ingetogen verhalen van Ellen Schat beluisteren. De audiobestanden zijn ingesproken door dichter Syds Wiersma.

Bekijk de route online
Gebruik het kaartje hieronder om de route en adresgegevens te bekijken en de verhalen te beluisteren. Door op een icoontje op de route te klikken begint het audiobestand te spelen.

De route start in Firdgum en eindigt in Anjum. Op de fiets doe je er zo’n drie uur over. Maar ook met de auto kun je de foto-installaties prima opzoeken en bewonderen. Ter plaatse heten informatiepanelen bij de verschillende locaties je welkom op het erf. Schroom niet om de foto’s ook van dichtbij te bewonderen!

Ook beschikbaar via de website van Visit Wadden
Bovenstaande route is ook beschikbaar via de website van Visit Wadden.  Via deze pagina kun je gemakkelijk met je smartphone langs de portretten navigeren en onderweg de audiobestanden beluisteren. Beluister je liever wat muziek? Ook daar hebben we aan gedacht! Jan de Vries schreef een speciaal Bildtstars & Eigenheimers-lied voor dit project.

Aardappeleter ontmoet aardappelteler
De foto-installaties van Bildtstars en Eigenheimers blijven tenminste vijf jaar hangen en worden langzaam één met het landschap. Met dit langlopende project wil Sense of Place de relatie tussen aardappeleter en aardappelteler herstellen. De bezoeker schept straks niet meer zomaar een frietje of aardappel op het bord, maar krijgt er direct een prachtig verhaal bij.

Bildtstars & Eigenheimers wordt mede mogelijk gemaakt door:

 

 

 

Dobbepaarden

Dobbepaarden is een wandelroute achter de zeedijk bij Marrum. De route brengt het verhaal van de ‘paarden van Marrum’ – in 2006 wereldnieuws – op subtiele wijze tot leven in het landschap. Een echte blikvanger is het reusachtige fotokunstwerk van Marcel van Luit, liggend midden in de Ozingadobbe. Cultuur, kunst, natuur en een bijzondere vertelling: alles komt samen tijdens deze wandeltocht door het wonderschone Noard-Fryslân Bûtendyks.

Het verhaal van de paarden van Marrum
Op 31 oktober 2006 raast er een zware storm over het Noarderleech, waardoor het buitendijkse gebied bij Marrum overstroomt. Op dat moment staan er nog zo’n honderdvijftig paarden achter de zeedijk op de rand van de Ozingadobbe, ingesloten door het zeewater. Uiteindelijk lukt het zes amazones om de groep – achter hun eigen paarden aan – naar een veilig gebied te lokken. De reddingsactie spreekt tot de verbeelding en het nieuws gaat de hele wereld over.

Na het paardendrama ontstaat vanuit Doarpsbelang Marrum-Westernijtsjerk de wens om een wandelroute aan te leggen als eerbetoon aan de reddingsactie. Die route komt er in 2018, in samenwerking met Sense of Place en It Fryske Gea.

Permanent kunstwerk ide paardendobbe
Hoogtepunt van de wandelroute is het liggende fotokunstwerk midden in de Ozingadobbe, de plek waar de paarden in 2006 ingesloten raakten. De afbeelding verbeeldt het paardendrama en komt van de hand van digital artist Marcel van Luit. Van Luit speelt met diepte, contrast en kleur en is erg bedreven in het samensmeden van verschillende beelden tot een verhalend geheel, waardoor de afbeelding – ook in dit enorme formaat – haarscherp is en qua kleurpalet aansluit op het landschap. Het kunstwerk ligt op de waterspiegel en beweegt mee met de waterstand. Het is alleen te bekijken is vanaf de rand van de dobbe. Zo blijft de aanblik van het open landschap behouden. Wie de afbeelding wil zien, zal dus de wandelschoenen moeten aantrekken!

Praktische informatie
Het startpunt van de Dobbepaarden-route bevindt zich buitendijks, nabij het Tempeltje van Ids Willemsma. Steek bij de dijksovergang naast het tempeltje de zeedijk over. Aan de linkerzijde is de startlocatie van de route, te herkennen aan de tientallen hoefijzers op de grond, een kunstwerk van Machiel Braaksma. De Ozingadobbe zelf – met daarin het fotokunstwerk van Marcel van Luit – ligt op een afstand van circa 350 meter landinwaarts vanaf de zeedijk.

Adres (bij gebruik van een navigatiesysteem): Oazingaloane 1, Marrum
Locatie van de Ozingadobbe op Google Maps: https://goo.gl/maps/fhs7A6sy52rKcSvX8

Op onderstaand kaartje gaat het om de oostelijke route.

Toegankelijkheid
Noard-Fryslân Bûtendyks wordt beheerd door It Fryske Gea en is met zijn zomerpolders, dobben, zilte graslanden, slikvelden en kwelderwerken een belangrijk gebied voor vogels. Daarom is de Dobbepaarden-route jaarlijks tussen 15 maart en 15 juli gesloten.

///

Dit project is een initiatief van Doarpsbelang Marrum-Westernijtsjerk, It Fryske Gea en Sense of Place.

Het kunstwerk in de Ozingadobbe werd mede mogelijk gemaakt door De Versterking, STICHTING SIEBOLT FOUNDATION, Fries Paardenstamboek, Stichting Faderpaard en Gemeente Noardeast Fryslân en verschillende sponsoren: Wilcovak, Neenah Coldenhove, Chromaluxe en Epson.

De buitendijkse wandelroute werd mede mogelijk gemaakt door het Waddenfonds en Provincie Fryslân.

 

Siem Akkerman Fotografie

Verhalenexpeditie Friesland

Over de dynamiek van het Wad en het leven langs de kust zijn de mooiste verhalen te vertellen. Die verhalen wil Sense of Place ophalen, uitvergroten en vieren. Dat doen we niet alleen met een reeks kunstwerken langs de gehele Waddenkust, maar ook met allerlei kleinere projecten: overkoepelende verhalenroutes, tijdelijke exposities, ontmoetingen en kleinschalige evenementen.

Van de hoogste terp tot het nieuwste gemaal 
‘Verhalenexpeditie Friesland’ is zo’n overkoepelende route langs de Friese waddenkust. De tweedelige route (west en oost) voert langs verschillende Sense of Place-projecten, maar ook andere bezienswaardigheden en weetjes komen aan bod. De route is zowel op de fiets als met de auto af te leggen. Van de hoogste terp tot het nieuwste gemaal en van slikwerker tot aardappelboer; ontdek al toerend de mooiste verhalen van het Wad.

De route
Klik op de kaart om de route te vergroten en kies een ‘point of interest’ om de tekst over het betreffende gebied te lezen. Door onderaan de tekst op ‘routebeschrijving’ te klikken, is het mogelijk om met Google Maps naar het geselecteerde punt te navigeren.

 

Ook is het mogelijk de volledige route te bekijken via Google Maps.

Praktische informatie
De route start aan de Grândyk 5 in Holwerd, waar op loopafstand verschillende projecten te bezichtigen zijn: Wachten op Hoog Water, een vooruitblik op Dijk van een Wijf en één van de metershoge Bildtstars en Eigenheimers-portretten.

Vanuit Holwerd kan gekozen worden voor een route in westelijke richting of een route in oostelijke richting. De route naar het westen is 22 kilometer, zo’n anderhalf uur fietsen. Kies je ervoor in oostelijke richting op expeditie te gaan, dan ben je iets langer onderweg: ruim 30 kilometer.

Horecatips

Op of nabij deze verhalenroute zijn de volgende horecagelegenheden te vinden: 

  • Café Restaurant de Zwarte Haan
    Nieuwebildtdijk 428
    St. Jacobiparochie
    Open van dinsdag t/m zondag vanaf 12.00 uur
  • Cafe Het Graauwe Paard
    Monnikebildtdijk 1
    Oudebildtzijl
    Open: woensdag t/m zondag vanaf 16.00 uur
  • Herberg de Waard van Ternaard
    De Groedse 3
    Ternaard
    Open woensdag t/m maandag vanaf 12.00 uur
  • Eetcafe de Kalkman
    Dykstrjitte 2
    Wierum
    Open: dinsdag t/m zaterdag vanaf 11.00 uur, zondag vanaf 12.30 uur

 

Siem Akkerman Fotografie